بررسی جامعه شناختی آثار تخریبی سد گتوند بر جلگه خوزستان

نویسنده: محمد نبهان؛ پژوهش علوم اجتماعی


استان خوزستان

استان خوزستان استانی در جنوب‌غرب ایران است که بر کرانهٔ خلیج فارس قرار دارد و مرکز تولید نفت ایران به‌شمار می‌آید. مساحت استان خوزستان ۶۴٬۰۵۷ کیلومتر مربع است و با جمعیتی معادل ۴٬۷۱۰٬۵۰۶ نفر (۱۳۹۵)، پنجمین استان پرجمعیت ایران محسوب می‌شود.[۱] در سال ۱۳۰۳ مرکز استان خوزستان از شوشتر به اهواز منتقل شد.[۲] از آن زمان تاکنون شهر اهواز مرکز این استان است.
حدود دوازده رودخانه اصلی در جلگه خوزستان جریان دارند که در این میان، به دلیل مسئله مندیمان در حوزه سد گتوند، تنها به رودخانه کارون به طور متمرکز می پردازیم. رود کارون، پرآب‌ترین، بزرگ‌ترین و طولانی‌ترین رودخانه ایران است؛ این رودخانه از زردکوه در استان چهارمحال و بختیاری سرچشمه گرفته در امتداد آن رود بازفت و رود کوهرنگ به آن افزوده می شود وسرانجام در خلیج فارس آرام می‌گیرد. [۳] رود کارون با درازای ۹۵۰ کیلومتر، طولانی‌ترین رود ایران است.

کارون پس از گذر از مناطق کوهستانی و پر پیچ و خم در قسمت‌های عشایر نشین شهرستان‌های اندیکا و مسجدسلیمان، وارد دشت خوزستان می‌شود. رود کارون در شمال شوشتر به دو شاخه تقسیم می‌شود که در جنوب شوشتر با یکدیگر پیوند می‌یابند. مهم‌ترین شاخهٔ فرعی کارون، رود دز است که پس از عبور از استان لرستان وارد خوزستان شده و پس از عبور از کنار شهر دزفول در جنوب شوشتر در منطقه ای به نام بند قیر به کارون می‌پیوندد. رود کارون در مرز ایران و عراق، به اروندرود پیوسته و روانه خلیج فارس می‌شود. پیچ و خم‌های موجود در سر راه این رود، خوزستان را به جلگه‌ای بی‌نظیر تبدیل کرده‌است. روزانه ۲۰ هزار متر مکعب آب از رودخانه کرخه توسط آبراهی به نام کانال شهید چمران به رودخانه کارون منتقل می‌شود. [۴]

شکل (۱-۱)

مقدمه؛ جلگه خوزستان پیش از احداث سدود

پیش از بررسی علمی محل قرارگیری سد گتوند در جلگه خوزستان و بررسی جامعه شناختی این مسئله در ابعاد مختلف، لازم است گریزی به وضعیت طبیعی این رودها پیش از ظهورصنعت سدسازی در کشورداشته باشیم. این رجوع امکانی را به ما می دهد تا بتوانیم به خوبی دریابیم که مردم این اقلیم در برابر حجم وسیعی از آب های روان و به طور مشخص آب های دائمی جاری شده در بستررودخانه کارون چگونه همزیستی داشته اند و نیز در برابر خطرات سیل و طغیان آب چه راه کاری می اندیشیدند.
با یک بررسی میدانی ساده در حوزه تاریخ شفاهی مناطق پایین دست (سدود احداث شده) ازجمله کلانشهراهواز، به نقشه های ماخوذه از آرشیو دولت قطر و نقشه های ترسیم شده توسط میرزا عبدالغفار نجم الملک (آرشیو سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد) می توان به خوبی دریافت که مردم با حفر کانال های فرعی دست ساز جهت کاهش خطرات سیل، آبیاری کلیه زمین های دور از رودخانه و نیز دوراندیشی امنیتی جهت حفاظت از کیان شهرها و روستاها، اقدامات ضروری و متناسب با طبیعت موجود برای کاهش خطرات طبیعی محیط زیست خود انجام می دادند.

با بررسی نقشه زیر که در سال ۱۸۸۱ توسط کاپیتان هنری لیک ولز از مهندسان سلطنتی بریتانیا رسم شده، به خوبی وجود کانال های دست ساز در شهر اهواز -به طور نمونه- را نشان می دهد، نقشه (۲-۱) [۵] مشخصا نشان می دهد که چگونه در گذشته با ایجاد کانال های انحرافی، سوپاپ های اطمینان برای حفاظت ازشهر اهواز نسبت به هر گونه سیلاب احتمالی و نیز بهره برداری از این موهبت الهی برای انتقال آب به مناطق دور دست از رودخانه جهت کشاورزی استفاده می شده است. [۶]
در سال ۱۸۸۲ سفرعبدالغفار نجم الملک نیز به فرمان شاه قاجار و با هدف ويژۀ بازديد از سد اهواز- سدی که برخی از محققان قدمت ساخت آن را به دوره عیلامیان نسبت می دهند- و را ه اندازي مجدد آن انجام گرفت. او سفر خود را از طهران آغاز کرد در این سفر طولانی اش که حدود ۹ ماه به طول انجامید، به مسائل عمرانی و مهندسی، بازدید و برآورد میزان هزینه و کیفیت بنای سد اهوازپرداخت [۷] به این ترتیب می توان حضور وی را به عنوان اولین اقدام جدی برای ترمیم سد در تاریخ سیاسی و عمرانی ایران دانست.
سال ها پس از نجم الملک و در همان زمانی که بحث بستن بند اهواز(سد اهواز) به عنوان یک حادثه مهم مهندسی در کشور شهره شده بود حاج سیاه در خاطرات خود می نویسد:
” با یک نفر بلد بتماشای بند اهواز رفتم، جایی ست که دست قدرت آنرا برای بستن سد ایجاد کرده …. انسان از غیرت اهل آن زمان عبرت گرفته و آفرین می خواند که چگونه اهتمام به آبادی زمین داشته‌اند…اگر دولت آنرا تعمیر کند و سد ببندد در اندک زمان در آن وادی به قدر تمام نفوس ایران می توان جا داد و بیشتر از مالیات ایران دولت می تواند فایده ببرد، دولت ابدا این را فکر نکرده که مالیات و آنچه از رعیت می گیرد برای این است که به منافع آنها صرف شود، بلکه مردم را بنده خود می داند و آنچه می گیرند مال خود می شمارند، بنابراین می گویند ما چرا مال خود را که برای کامرانی و عیش و نوش از دست مردم گرفته‌ایم خرج کنیم که مردم نفع ببرند. دولتیان ایران، ایرانیان را بیگانه و بنده خود می دانند و نمی دانند اگر چنین هم باشد، باز نفع ایشان در آبادی است یا می دانند لکن خرج عیش و نوش نقد را مقدم بر نفع نسیه می دانند.” [۸]
وی نیز در همین کتاب به وجود کانال های فراوان آن منطقه اشاره می کند که نیاز است توسط هزاران زارع و کارگر پاک سازی شود که این امر نیز از حجم فراوان و وسعت این کانال ها حکایت دارد.

شکل (۲-۱)

 

 

شکل(۳-۱)

در میان تحقیقات انجام شده در خصوص ساماندهی وضعیت زمین های پایین دست سد گتوند پیش از تاسیس، می توان به طرح های فوق العاده ای اشاره کرد که در سال ۱۹۰۵ توسط مهندسین بریتانیایی پایه ریزی شد، در این طرح بخش وسیعی از شهر اهواز تا نزدیکی بیست کیلومتری جاده کنونی شهرستان کارون – آبادان و به پهنای وسیع از شرق رودخانه کارون تا منطقه برومی کنونی کشیده می شود. در این طرح اولیه که به خوبی در نقشه (۴-۱) رسم شده است چنین آمده است:

 

diagram of ahwaz irrigation scheme”

note. this scheme has not been thoroughly investigated at the present moment.

the first idea was to dig reservoirs a. b. c. corresponding respectinvely with lots of land a. b. c. one of each to be brought in cultivation each year .

the reservoirs were intended to stor up the difference of total volume of water wanted and the canal capacity but it may also result that the reservoirs may be dispensed with.

in a general sense this scheme is liable to alterations in accordance to the survey of the land wich is finished as yet.

” ahwaz.14 feb 1905

 

” نمودار طرح آبیاری اهواز

توجه داشته باشید. این طرح در حال حاضر به طور کامل بررسی نشده است. اولین ایده حفر مخازن بود. الف. ب. ج. متناظر با تعداد زیادی زمین الف. ب. ج. هر سال یکی از هر کدام برای کشت آورده شود. مخازن در نظر گرفته شده اند تا اختلاف حجم کل آب مورد نیاز و ظرفیت کانال را ذخیره کنند، اما ممکن است منجر به حذف مخازن نیز شود. به طور کلی، این طرح مطابق با بررسی زمینی که هنوز به پایان رسیده است، در معرض تغییرات است.

اهواز. ۱۴ فوریه ۱۹۰۵ ” [۱۰]

شکل(۴-۱)

 

 

شکل (۵-۱): [۱۱]

نقشه (۵-۱) مربوط به طرح آبیاری رودخانه کارون است که در سال ۱۹۰۶ تکمیل شد در این نقشه پلان نمایش زمین در ساحل چپ رودخانه کارون، جنوب و جنوب شرق اهوازبه وضوح قابل مشاهده است. اما این طرح ها به دلایل سیاسی متعدد انجام نشد.

پس از دوره قاجاریه، احداث راه های ارتباطی فراوان سبب شد روستاهای بالا دست همچون زرگان، زاویه عامری، زاویه قلعه (زویه قلعه به لفظ محلی) و .. به اهواز قدیم متصل شوند و این شهر نیز به دلیل مجاورت با شهر ناصریه و طبق سیاست های تحمیلی حکومت پهلوی اول -این التصاق توسط ساخت و ساز های فراوان و احداث دو خیابان مستقیم ۲۴ متری و ۳۰ متری در بخش هایی از زمینهای شیخ خزعل و فرزندش عبدالحمید به سرعت شدت گرفت به طوری که تا حوالی سال ۱۳۲۰- این دو منطقه کاملا به یکدیگر متصل شده بودند. [۱۲]
درست در این برهه از تاریخ بود که به واسطه صنعتی شدن شهر اهواز هجوم برای اسکان بیشتر در شهر اهواز شدت گرفت، و این شهر مهم بندری که می توانست به عنوان یکی از مراکز مهم تولید محصولات کشاورزی مبدل شود، به سرعت وسیع و زمین های کشاورزی بسیار مرغوب آن مبدل به شهرک هایی برای ساخت خانه های جدید برای مهاجران جدید الورود شد، این درحالی بود که پس از سال ۱۳۲۰ به دلیل عدم توجه به ساختار زمین و شیوه زندگی مردم اهواز قدیم و عدم بررسی علمی محل های ساخت و ساز خانه ها و شهرک های جدید در این شهر، شاهد شروع سیل های لجام گسیخته و مخرب شدیم به طوری که در اواخر دهه ۴۰ این اقلیم دچارسیل ویرانگری شد که بیش از نیمی از مناطق و روستاهای شمال و جنوب اهواز در امتداد رود کارون دچار خسارات های فراوان شد. از این نقطه بود که مجددا اندیشه ساخت سد در جلگه خوزستان دوباره در ساحت فکری حکومت پهلوی دوم به جریان افتاد.

بحران سد گتوند

اواخر دهه ۴۰ جلگه خوزستان درگیر سیل بود و ویرانی با موج‌های سنگین سیل در خوزستان آغاز شده بود. بهمن ماه سال ۴۷ رودخانه کرخه طغیان کرد و ۱۸ کشته به جای گذاشت. همزمان با طغیان آب در خوزستان، برنامه‌های توسعه پهلوی دوم نیز در جریان بود و در ادامه همین برنامه‌های عمرانی به سراغ شرکت‌های مشاور آمریکایی رفته شد تا علاجی برای بالا آمدن آب رودخانه‌های خوزستان پیدا شود. طرفداران سازه‌های بزرگ مدعی بودند که با ساخت سد‌هایی روی رود‌های بزرگ، توسعه شهرسازی، کشاورزی و صنعت امکان‌پذیر خواهد شد و جلوی طغیان آب هم گرفته می‌شود.

آمریکا در آن زمان تجربه سدسازی‌های زیادی داشت، اما این پروژه‌ها با تبعات بسیار و ویرانی محیط زیست همراه بود، بعدتر کمیسیون مستقل جهانی Commision on Dams به این نتیجه رسید که سد‌ها موجب جابجایی اجباری ٤٠ تا ٨٠ میلیون نفر شده‌اند.

دامنه ویرانی‌ها تا جایی ادامه پیدا کرد که آمریکا تصمیم به تخریب سد‌ها گرفت و از دهه ۹۰ حدود ۱۳۰۰ سد تعطیل شد. این برنامه در کشور‌های دیگری مانند ژاپن هم اجرا شد. اما زمانی که جهان مشغول به تخریب سد‌ها بود، پروژه‌های سدسازی در ایران یک به یک پشت سر هم کلید خورد؛ از سد کارون در قبل از انقلاب و طرح اولیه سد گتوند در قبل از انقلاب آغاز شد و با بهره برادری سدگتوند و ده‌ها سد دیگر در بعد از انقلاب ادامه پیدا کرد.

هنگام مطالعه مسیر رود کارون در گذر از زاگرس به جلگه خوزستان هم بود که مهندسان شرکت امریکایی هارزا به یک توده نمکی بزرگ که متعلق به «سازند گچساران» بود، برخوردند. مهندسان شرکت آمریکایی پیشنهاد کرده بودند که سدی قبل از این توده ساخته شود، وگرنه با زیر آب رفتن و انحلال این توده نمک در دریاچه مخزن، آب کارون شورتر خواهد شد؛ یعنی این مهندسان پیشنهاد تاسیس سد برای جلوگیری از شوری آب را دادند، در حالی که اکنون این سد ساخته شده و نه تنها از شوری آب جلوگیری نکرده بلکه خود عامل اصلی شوری آب شده است؛ بنابراین اگر این روز‌ها در میان اخبار می‌شنویم که آمریکایی‌ها درباره ساخت سد گتوند به عنوان یک فاجعه هشدار داده بودند، اما ورق‌های تاریخ نشان می‌دهد این یک روایت تحریف شده است و سد گتوند از ابتدای اینکه پیشنهاد احداث آن مطرح شده با مشکل شناختی مواجه بوده است.

این اولین نقطه‌ای است که فاجعه سد گتوند را رقم زد که می‌توان آن را این طور خلاصه کرد: آشنایی مقام اول مملکت با سدسازی‌های بزرگ آمریکا، علاقه مدیران وقت به کپی‌برداری و هر تجربه‌ آمریکا را به‌عنوان دستاورد برداشت کردن. [۱۳]

شکل (۶-۱)

 

شکل (۷-۱)

 

 

سد گتوند

سدّ گُتوَند، پنجم مرداد ۱۳۹۰ برای نخستین بار توسط رئیس‌جمهور افتتاح شد [۱۴] محل اجرای این پروژه ۲۵ كيلومتري شمال غرب شهرستان شوشتردراستان خوزستان بر روی یکی از بزرگترین رودهای دائمی ایران، کارون توسط شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران، تحت عنوان کارفرما، شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس به عنوان مشاور طرح و گروه سپاسد به عنوان پیمانکار این پروژه به بهره برداری رسید.

اهداف کلی از این پروژه

تولید انرژی برق آبی به میزان ۴۵۰۰ گيگا وات در سال ( ظرفيت نيروگاه: ۲۰۰۰مگاوات)

کنترل سیلابهای فصلی کارون و آبهای خروجی از سدهاي بالادست

تنظیم آب کشاورزی مورد نیاز پایین دست دشت خوزستان

ایجاد جاذبه های گردشگری [۱۵]

باید اشاره کرد که سد گتوند پر هزینه ترین سد کشور و آخرین سد قابل احداث بر روی رودخانه کارون است. دریاچه این سد با مخزنی ۴ میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعبی دومین دریاچه مصنوعی بزرگ کشور (پس از سد کرخه) خواهد بود. ارتفاع این سد سنگریزه‌ای با هسته رسی ۱۸۲ متر است که بلندترین سد خاکی کشور محسوب می‌شود. عملیات اجرایی این طرح در سال ۱۳۷۶ آغاز شده‌است.[۱۶] این سد در میان سدهای ساخته‌شده و در دست ساخت بر روی کارون، از همه پایین‌دست ‌تر قرار دارد[۱۷]

 

بررسی ابعاد گوناگون سد گتوند

یکی از مسائل جدی اجرای طرح هایی همچون احداث سدود، ابعاد و پیامد های ناشی از آن در حوزه های مختلف همچون محیط زیست، اقتصاد، سیاست، فرهنگ و حتی روابط اجتماعی ست. لذا برای پیاده سازی چنین طرح هایی باید دید احداث چنین سدود عظیمی با فرض توجه دقیق به اصول مبتنی بر مبانی علمی در حوزه های مهندسی در گام اول اصلا مقرون به صرفه است یا خیر؟
وانگهی دریک مطالعات جامع می توان به خوبی دریافت که این گونه طرح ها تا چه اندازه می تواند برای منافع اقلیمی در سطح ملی  برای کشور و نهایتا منطقه ارزش آفرینی کند.
اکنون با بازگشت به اهداف بیان شده توسط مجریان طرح می توان به خوبی دریافت که نه تنها این هزینه های گزاف نباید در این حوزه تخصیص داده می شد؛ بلکه با مطالعات علمی راه کارهای ما به ازای دیگری می بایست در دستور کار قرار می گرفت همچون طرح عظیم آبیاری کارون که در سال ۱۹۰۵ توسط بریتانیایی ها طرح ریزی شده بود. این طرح گرچه ساده به نظرمی رسید اما ضمن حفظ کیان زیست بوم و توسعه غیر قابل وصف کشاورزی در این اقلیم می توانست حجم هولناک سیلاب های عظیم این استان را نیزبه خوبی کنترل کند.
حقیقت این است که اهداف ذکر شده توسط مجریان طرح احداث سد گتوند به جز تولید انرژی برق آبی به میزان اعلام شده، هیچ کدام تحقق پیدا نکرده اند که این امر نشان از اوج بهم ریختگی و ضعف مطالعاتی در این طرح عظیم است، از سوی دیگر وجود و غفلت از توده بزرگ نمکی در بستر سد گتوند، خود موید بزرگترین خطای مهندسی غیر قابل اغماض در این طرح است.

  • ابعاد اجتماعی

متاسفانه احداث این سد نه تنها منتهی شد به مهاجرت اجباری چندین روستا به شهر های اطراف، بلکه به دلیل خطاهای مهندسی رخ داده به واسطه این توده نمکی و پس از آن شکل گیری طرح های انتقال آب، زمین های حاصلخیر پایین دست کارون عملا به واسطه شوری آب دچار خسارت های جبران ناپذیر اقتصادی شدند. که این امر سبب شد جمعیت قابل توجهی از جمعیت این روستاها به شهر های دیگر استان مهاجرت کنند و یا آن که برای همیشه از استان خارج شوند، استان خوزستان به واسطه این وضعیت نامناسب یکی از مراکز اصلی مهاجر فرست کشور محسوب می شود. دراین راستا بستراجتماعی شهرهای بزرگی چون اهواز،شوشتر،آبادان دچارناهنجاری های اجتماعی گوناگون شدند به طوری که اکنون این شهرها باپیامدهای نامناسب حاشیه نشینی حاشیه نشین ها،انواع بزهکاری،تکدی گری و…روبه روشده اند.

  • ابعاد زیست محیطی

یکی از مهم‌ترین چالش‌های ایجاد شده پیرامون این سد، بحث وجود گنبدها و رگه‌های نمکی در اطراف محل آبگیری سد است؛ که پس از آبگیری سد به زیر آب رفته و منجر به افزایش شوری آب در پایین‌دست این سد شده‌است. پاره ای از کارشناسان محیط زیست و نظام مهندسی اعتقاد دارند که نزدیکی معدن نمک به محل سد گتوند علیا، در پروژه مطالعاتی این سد در نظر گرفته نشده و وجود این معدن در فاصله ۵ کیلومتری سد باعث شده‌است که پس از آبگیری و تشکیل دریاچه پشت سد، این معدن عظیم نمک که ذخیره نمک آن تا صدها میلیون تن برآورد شده‌است به کلی به زیر آب دریاچه فرورفته و این امر شوری آب رودخانه کارون را افزایش دهد. از طرف دیگر، به زیر آب رفتن مقدار زیادی از زمین‌های مرغوب و برخی از آثار باستانی و تخریب صدها اصله درخت از دیگر حاشیه‌های پیرامون آبگیری این سد هستند. با این حال، مدیر مطالعات طرح سد و نیروگاه گتوند علیا در این مورد اعلام کرد که رگه‌های موجود نمک با محل ساخت بدنه سد، در حدود ۴٫۵ کیلومتر فاصله داشته و به دلیل دوری زیاد این سازند از محل بدنه سد، هیچ گونه مشکلی در این زمینه وجود ندارد. [۱۸]

رضازاده، مدیرعامل وقت شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران هم، دغدغه‌های فعالان محیط زیست را با عنوان «اعلام نگرانی برخی محافل» تعبیر کرد و گفت: «ما با یک ضریب اطمینان بالاتر از حد لازم فعالیت‌های کنترلی را با ایجاد پوششی روی این سازه و نیز با پر کردن حفره‌هایی که حتی فاصله زیادی هم از مخزن دارند، انجام می‌دهیم». [۱۹]

عیسی کلانتری، با توجه به اتفاقی که در ساخت و آبگیری سد گتوند افتاد، معتقد است که مجریان این پروژه به خاطر اجرای آن باید محاکمه شوند. «پیش از انقلاب، آمریکایی‌ها سد گتوند را از نظر زیست‌محیطی بررسی و محل احداث سد را ۱۵ کیلومتر بالاتر تعیین کردند. بعد از انقلاب در بررسی‌های صورت گرفته، مسئولانی که طرح را بررسی کردند، گفتند که آمریکایی‌ها می‌خواستند مخزن سد کوچک باشد به همین دلیل جای آن را نادرست تعیین کردند. به همین دلیل مکان سد را جابه‌جا کردند. قرار شد در جای جدید ساخته شود.
جای جدید سد انتقادهای بسیاری را با خود همراه کرد؛ زیرا در نزدیکی آن گنبدی نمکی قرار داشت. شرکت زیرمجموعه وزارت نیرو در دولت احمدی‌نژاد اعلام کرد که روی تپه نمکی نزدیک سد پتوی رسی کشیده می‌شود، تا مشکل حل شود.» او در جمع دانشجویان دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران و فعالان محیط زیست در ادامه با اشاره به این‌که پتوی رسی فایده‌ای نداشت و حالا آب پشت سد به‌حدی شور شده که نمی‌توان برای آن کاری کرد، گفت: «شوری آب زیر سد، ۵/۵ برابر شوری آب خلیج‌فارس است؛ اگر قرار باشد سد دور زده شود، ۸ سال طول می‌کشید و در این مدت محیط زیست خوزستان خسارت بسیاری خواهد دید و اراضی آن از بین می‌رود. به همین دلیل، به نظر من مجریان این پروژه به خاطر اجرای آن باید محاکمه شوند.» [۲۰]

  • ابعاد اقتصادی

هنگامی که محیط زیست و فضای اجتماعی، متاثر از یک حادثه غیر طبیعی (انسان ساز) شود، به طور مستقیم اقتصاد منطقه مورد تهدید جدی قرار می گیرد، در این خصوص مشخصا می توان اشاره کرد که در پایین دست این سد حدود بیش از یک و نیم میلیون نفر نخل در سال ۱۳۹۷ از دست داده ایم، یعنی چیزی معادل همان نخل هایی که در دوره جنگ و در مناطق جنگی از دست داده بودیم، طبق برخی آمار ها تا سال ۱۳۵۹ حدود ۶ میلیون نخل در خوزستان وجود داشت که تا کنون این عدد به کمتر از یک میلیون و هشتصد هزار نفر نخل باقی مانده است. [۲۱] به موازات آن حجم وسیعی از زمین های کشاورزی نیز به دلیل دچار خسارت های فراوان شده اند، با توجه یه این که سیل های مکرر در سال های اخیر نیز مزید بر علت شده است.
این امر نشان از حجم وسیع تخریب بسترهای طبیعی اقتصادی و از دست دادن فرصت های بالقوه ای ست که در جهان جز در کنار چند رود معروف دیگر همچون نیل، میسی سیپی و سند و .. ، یافت نمی شود.

  • ابعاد سیاسی

اعتراض های اخیر کشاورزان پس از بنای سدود در این جلگه حاصلخیز روز به روز گسترش یافته و در حوادث سیل و پروژه های انتقال آب هزینه های گزافی را متحمل کشور کرده است. اکنون با بررسی حوادث سیاسی اخیر به خوبی در خواهیم یافت منشاء بسیاری از تشنجات سیاسی موجود در استان خوزستان که گاها تحت عناوین تهدید های محیط زیستی در عرصه جهانی نیز شناخته می شوند، ازهمین طرح های نا کارآمدی ست که به جای آن که به عنوان فضای خلق فرصت قلمداد شوند، به دلیل عدم مطالعات صحیح در ابعاد مختلف، امروز بیشتر به عنوان فضاهای تهدید برای کشور تلقی می شوند.

 

سد های احداث شده دیگر در استان خوزستان

سدهای مختلفی بر روی رودخانه کارون و شاخه‌های دیگر آن ساخته شده‌اند که مهم‌ترین آنها: سدهای کارون ۱، کارون ۳، کارون ۴، مسجد سلیمان و در پایین‌دست، سدهای گتوند علیا و سد تنظیمی گتوند می‌باشند. این سدها عمدتاً با هدف تولید برق و مهار سیلاب‌ها ساخته شده و تحت مدیریت وزارت نیروی ایران هستند. محل ساخت سد کارون۲ در نزدیکی شهر تاریخی ایذه و در منطقه سوسن و در نقطه ای بین سدهای کارون۱ و ۳ برنامه‌ریزی شده بود اما به دلیل وجود اماکن تاریخی و آثار باستانی در این منطقه و احتمال به زیر آب رفتن یا تخریب این بناها، ساخت این سد همچنان در هاله ای از ابهام است. ساخت سدی دیگر به نام کارون۵ در بالادست سد کارون۴ نیز در حال مطالعه و بررسی است. سدهای کارون۱ و کارون۳ و سد مسجدسلیمان هر یک بین ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ مگاوات‌ساعت برق تولید می‌کنند و سد کارون۴ نیز پس از تکمیل، ۱۰۰۰ مگاوات‌ساعت برق تولید می‌کند. [۲۲] این سدود نیز به جز تولید برق نشان داده اند که حجم تهدید های آنها بیش از فرصت های خلق شده در این جلگه و برای منافع ملی ست.

 

راهکارهای پیشنهادی و نتیجه گیری

– توقف سد سازی ها در مسیر رودهای استان خوزستان و سرچشمه های آن ها در استان های مجاور
– توقف هرگونه طرح انتقال آب به استان های دیگر
– ایجاد یک کارگروه علمی بین المللی در حوزه های مختلف برای حل بحران بزرگ سد گتوند
– توجه ویژه نسبت به حوزه کشاورزی از سوی مدیران کلان ملی و استانی نسبت به تنظیم سندهای چشم انداز توسعه در استان خوزستان [۲۳]
– ضرورت ثبت پیوست مطالعات جامعه شناسی و زیست محیطی به کلیه طرح ها و پروژه های ملی و استانی
– ایجاد بستر مناسب جهت شروع روند تعطیلی پروژه های سد و تخریب آرام آرام آن ها

توضیحات :

کارون رودخانه کارون از کوه‌های زاگرس جنوبی در نواحی کوهرنگ، ارمند، خرسان، ونگ و بازفت سرچشمه گرفته و پس از طی مسافتی در حدود ۸۰۰ کیلومتر در امتداد شمال‌شرق به جنوب‌غرب، در خرمشهر به اروندرود و سپس به خلیج‌فارس می‌ریزد.
این رودخانه از نظر حجم آبدهی، بزرگترین رودخانه ایران محسوب می‌شود. متوسط آبدهی دراز مدت سالیانه رودخانه کارون در محل احداث سد، ۴۵۳ مترمکعب بر ثانیه و حجم آورد سالیانه آن بیش از ۱۴میلیارد متر مکعب می‌باشد.

سپاسد در سال ۱۳۷۱ بمنظور خدمت خالصانه به نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران و با اعتقاد بنیادی به ارزشهای دینی و ملی در جهت رشد، شکوفایی و توسعه پایدار کشور برای نسلهای کنونی و آتی تأسیس گردیده است.

این گروه با احداث پروژه های عظیم ملی مانند سد مخزنی کرخه “بزرگترین سد خاکی تاریخ کشور”  و سد گتوند علیا “بلندترین سد خاکی کشور”، ضمن کسب تجارب ارزشمند مدیریتی به عنوان یک هلدینگ بزرگ پیمانکاری در بازار و صنعت ساخت پروژه های زیربنایی، سد و تاسیسات وابسته، شبکه های آبیاری، زهکشی و انتقال آب، حمل و نقل ریلی، نیروگاه و شبکه های انتقال برق ایفای نقش مي نماید. سپاسد با اتکا بر نیروی انسانی کارآمد و در چارچوب اخلاق حرفه ای، خود را در برآورده نمودن نیازمندی های کارفرمایان، توسعه بازارهای داخلی و حضور در بازارهای بین المللی همچنین حذف یا کاهش اثرات منفی زیست محیطی متعهد دانسته و برای نیل به این اهداف،…

توضیحات نقشه (۲-۱):
محتوای نقشه طرحی از رودخانه کارون در اهواز [اهواز]، نشان دهنده موانع مسیریابی رودخانه، تهیه شده توسط کاپیتان هنری لیک ولز از مهندسان سلطنتی، در دسامبر ۱۸۸۱، با اضافات ساخته شده توسط سرگرد مارک سیور بل از مهندسان سلطنتی، در ۲۸ مارس. ۱۸۸۴٫ نقشه، با کلید همراه، نشان می دهد: سنگ; بانک های شن و ماسه و سیلت؛ رپیدز بقایای یک بند یا خاکریز باستانی؛ خط احتمالی یک کانال یا تراموا؛ ساختمانهای اهواز، از جمله مسجد و قلعه؛ ماهیت زمین در ساحل راست رودخانه (کشت شده، غیر قابل کشت، کمپینگ خوب، دشت هموار). حاشیه‌نویسی‌های شماره‌دار روی نقشه به توضیحات نوشته شده توسط ولز در جلد پیوست (ff 87-88) اشاره دارد.
یادداشتی در پایین نقشه بیان می‌کند که نقشه در شعبه اطلاعات بخش فرماندهی کل در هند، سیملا، اکتبر ۱۸۸۴ تهیه شده است و توسط ‘J.A.A.’ مورد بررسی قرار گرفته است.

منابع:

  1. پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران-آمار سال ۱۳۹۵
  2. وب سایت رسمی شهرداری کلانشهر اهواز
  3. وبگاه رسمی سد و نیروگاه کارون ۳
  4. خبرگزاری ایرنا، کد خبر: ۳۶۷۰۳۸ زمان مخابره: ۱۳۸۷/۱۲/۵
  5. کتابخانه دیجیتال قطر ، https://www.qdl.qa
  6. تحقیقات میدانی مولف از متولدین ۱۳۰۰ شهر اهواز در خصوص این کانال های دست ساز
  7. نبهان، محمد، مقاله “تحلیل جامعه شناختی سفرنامه خوزستان؛ اثر عبدالغفار نجم الملک “، مجله الکترونیکی شط پرس، تاریخ انتشار:  فوریه ۵, ۲۰۲۱
  8. خاطرات حاج سیاح به کوشش حمید سیاح صفحه ۲۲۰
  9. وب سایت رسمی: منظمة الامم المتحدة للتربیة والعلم و الثقافة
  10. File 1552/1904 Pt 1 ‘Mohammerah: Karun Irrigation Scheme.’ [‎۳۲۶v] (658/839), British Library: India Office Records and Private Papers, IOR/L/PS/10/40, in Qatar Digital Library <https://www.qdl.qa/archive/81055/vdc_100028709228.0x00003b> [accessed 2 January 2022]
  11. File 1552/1904 Pt 1 ‘Mohammerah: Karun Irrigation Scheme.’ [‎۲۶۲r] (529/839), British Library: India Office Records and Private Papers, IOR/L/PS/10/40, in Qatar Digital Library <https://www.qdl.qa/archive/81055/vdc_100028709226.0x000082> [accessed 2 January 2022]
  1. نبهان، محمد، مقاله “دو شهر تاریخی در یک کلانشهر؛ اهواز و ناصریه “، مجله الکترونیکی شط پرس، تاریخ انتشار: ژوئن ۳, ۲۰۲۰
  2. عصر ایران، گزارشی تحت عنوان “فاجعه گتوند؛ از پهلوی تا روحانی/ جزییات تکان‌دهنده از تاریخچه ساخت سد گتوند”، کد خبر ۷۹۶۱۴۱
  3. مشرق نیوز، گزارشی تحت عنوان “احمدی‌نژاد برای دومین بار سد و نیروگاه گتوند را افتتاح کرد”، کد خبر: ۲۰۹۲۴۳
  4. وب سایت رسمی سپاه سد، http://sepasad.ir/
  5. کتابچه معرفی طرح‌های شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران. تهران: روابط عمومی شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران. ۱۳۹۱.
  6. «وبگاه شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران». اصلی در ۴ ژوئن ۲۰۰۸.
  7. «نمک موضوعی چالشی برای ساخت سد گتوند علیا/ آب کارون شورتر می‌شود». پایگاه اطلاع‌رسانی خدمات مهندسی و صنایع برق و آب.
  8. «آبگیری سد گتوند برای افتتاح زودهنگام! +تصاویر». تابناک. ۲۳ مرداد ۱۳۹۵.
  9. «سد گتوند، روی دست ایران مانده‌است». سایت الف.
  10. گزارش میدانی خبرنگار محیط زیستی کشورصدرا محقق (https://www.instagram.com/tv/CYGmYLalJBc/?utm_medium=copy_link)
  11. https://iwpco.ir/index.php?l=en
  12. سند سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان خوزستان امور برنامه ریزی،  نظارت و آمایش سرزمین بهار ۱۳۹۸ . چشم انداز توسعه استان خوزستان

هر گونه کپی‌برداری از این مقاله، با ذکر نام منبع و مؤلف آن بلامانع است. copyright©

 

اشتراک گذاری:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.