رازگشایی از موقعیت جغرافیایی مسجد الرضای تاریخی اهواز

نویسنده: محمد نبهان


– مقدمه

سال هاست بنا ها و اِلمان های مهم تاریخی-اسلامی کلانشهر اهواز در بی توجهی مطلق به حال خود رها شده اند، تا اندازه ای که فراموشمان شده است، اهواز دروازه ورود تشیع به ایران است از سوی دیگر با توجه به مکاتبات علی بن مهزیار با امام هادی (ع) و امام جواد (ع)، علی بن مهزیار اهوازی نماینده این امامان در تمام ایران بود. به نوعی در زمان ائمه اطهار (ع) اهواز مرجع تشیع در ایران بود. [۱] در حقیقت، همه ملت ایران برای تشیّع، وامدار دو مجموعه انسانی هستند: یکی اهواز است و یکی جبل عامل. در ایران، یکی از مراکز محدود و معدودی که از هزار و دویست سال قبل، پایگاه مکتب اهل بیت بود، همین شهر اهواز و منطقه خوزستان است که همیشه تشیّع و دین و محبّت و معارف اهل بیت را گرفته و آن را به بقیه مردم ایران منتقل کرده است. [۲] و از وجود علمای بزرگی چون علی ابن مهزیار اهوازی متبرک شده است.

عدم توجه مسئولان ذی ربط و عدم اهتمام جدی به تراث اهل بیت سبب شده است که شاهد عدم تحقیقات و پژوهش های گسترده در این حوزه باشیم، به طوری که چهره منطقه ای که می توانست با شاخص های اسلامی مَمَری مهم باشد برای زائران و محبان اهل بیت مبدل شده است به خرابه هایی که دل هر مسلمانی را به درد می آورد !

حجم این نگرانی ها به قدریست که ذهن افکار عمومی را به شدت مشغول خود کرده است که چرا در این منطقه بسیار زیبای تاریخی که می تواند به عنوان ” یک شهر گردشگری ” منحصر به فرد در منطقه خاور میانه شکوفا شود این گونه به حال خود مهجور مانده است !

– یکی از نماد های علمی اهواز

علی ابن مهزیار اهوازی، از فقها، محدثان و دانشمندان معروف شیعی در سده سوم هجری قمری ، وی از اصحاب علی بن موسی الرضا[۳]، محمد بن علی التقی ، علی بن محمد النقی[۴]، و حسن بن علی العسکری بوده و احکام دینی را نزد آن‌ها فراگرفته است، شیخ طوسی در رجال او را از یاران علی بن موسی الرضا می داند و می گوید: دانشمندی موثق و دارای اعتقادی درست بود[۵] و از یاران پیشوای نهم و دهم شیعیان نیز محسوب می‌شود.[۶] و در «فهرست» می نویسد: «علی بن مهزیار اهوازی رحمت‌الله علیه دانشمندی جلیل القدر، دارای روایات فراوان و ثقه است. اوراست سی و سه کتاب، مانند کتب حسین بن سعید با زیادت کتاب حروف القرآن، کتاب الانبیاء، کتاب البشارات.

– مسجدالرضا

براساس برخی روایات وی در زمان حسن بن علی العسکری درگذشته‌است. بنابر روایات تاریخی هنگامی که مأمون خلیفه عباسی دستور داد تا علی بن موسی الرضا به عنوان ولیعهد او از مدینه عازم خراسان شود علی بن موسی الرضا در مسیر حرکت خود در روز شانزدهم صفر سال ۲۰۱ هـ. ق وارد اهواز شد و چند روزی در این شهر توقف نمود. بعداً در محل اقامت امام مسجدی به نام مسجدالرضا بنا گردید.

– محل دقیق مسجد الرضا

محل دقیق مسجد الرضا در اهواز همیشه در تردید و مورد مناقشه اهل فضل و علم بوده و هست اما با اشاره به نکات بسیار حائز اهمیت زیر می توان به صراحت به موقعیت محتمل آن دست یافت.

آن چه که از تحقیقات میدانی، تاریخ شفاهی و اطلاعات زمین شناسی، از منطقه اهواز قدیم به دست آمده این است که شهر اهواز (اهواز قدیم) بر روی تپه ای که ما آن را اکنون منطقه عامری می شناسیم ساخته شده است، تپه عامری تنها منطقه ای ست که به دلیل ارتفاع بالای آن و وجود سیستم انتقال آب و کانال های زیر زمینی و نیز کانال های روی سطح به هیچ عنوان در گذشته به سادگی دچار آبگرفتگی نمی شده است، لذا به ضرورت می بایست بنای مسجد الرضا در منطقه مرتفع و بدور از محیط خطر سیل بنا شده باشد، از سوی دیگر به طور معمول بنای مساجد به دلیل تقدس این اماکن متبرکه در بهترین نقطه جغرافیایی ممکن انجام می پذیرفت لذا این امر سبب می شود که ذهن ما از وجود مسجد الرضا در جوار مرقد مطهر علی ابن مهزیار اهوازی به طور کل به سوی ارتفاعات عامری سوق داده شود، با آن که ادله کافی بر بطلان این نظریه که مسجد الرضا جنب مرقد علی ابن مهزیار اهوازی از دید روایی نیز فراوان یافت می شود می توان به طور قطع اذعان داشت در مذهب تشیع به طور خاص بنای مسجد در مقبره و یا عکس آن به شدت منع شده است به طوری که در کتاب (من لا یحضره الفقیه) و (وسایل الشیعه) از ‌امام جعفر صادق چنین ‌نقل‌ شده ‌است: “پیامبر (ص) از اینکه ‌بر قبری ‌نماز بگزارند، یا بر آن ‌بنشینند و یا بر آن ‌بنا و ضریح ‌بسازند، نهی ‌فرموده ‌است و یهود و نصارا را لعنت نموده اند که قبور انبیاء را مسجد ساختند.” [۷]

از سوی دیگر به طور مشخص اشاره شده است که در محل سُکنای ایشان مسجدی بنا شده است حال آن که ما بخوبی می دانیم اسکان ایشان نمی توانسته به دور از خانه های مردم باشد و آن هم در جایی که به عنوان قبرستان قدیمی اهواز معروف بوده است، لذا احتمال آن که ایشان برای روی تپه اهواز که هسته مرکزی شهر قدیم اهواز بر روی آن شکل گرفته و در آن ناحیه مدتی اسکان یافته بودند، را به شدت تقویت می کند.

بدین جهت در این مورد می توان به طور قطع یقین حاصل کرد که مسجد الرضا نمی توانسته در آن قسمت جغرافیایی مورد مناقشه باشد، ادله دیگر جالبی نیز در دست ماست که اگر کمی به آن توجه کنیم می بینیم که ما را به حقیقت نزدیک تر می کند، شیخ نبهان اول پس از شروع ساخت و ساز های فراوان در ساحل شرقی رودخانه کارون در بلند ترین نقطه و نزدیک ترین نقطه به آب مضیف، قصر، قلعه و کاروانسرایی بنا می کند [۸] اما امر عجیب این بود که بهترین نقطه جغرافیایی این منطقه را به مسجد اختصاص می دهد به طوری که می توانست مسجد و مضیف را که نسبت به قصر نیاز بسیار کمتری به آب دارند را در کنار قلعه بنا کند و قصر خود را به شریان اساسی حیات مستقیما متصل کند، اما سئوال اساسی این است که چه چیزی مانع شده بود که ساده ترین مسیر انتقال آب، مهم ترین و بهترین نقطه اختصاصا به مسجد تعلق پیدا کرد?

شیخ نبهان اول با چه چیزی روبه رو شده بود ?

بعید نیست که پیش از آن با خرابه های همان مسجدالرضای مقصود روبه رو نشده باشد چرا که طبق روایت های متولدین ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۴ از خانواده بیت نبهان و اهالی اهواز قدیم نسبت به شیوه ساخت و موقعیت ساخت بنای مسجد شیخ نبهان اول، نقل شده است که این سازه تاریخی بر روی خرابه هایی بنا شده بود که توسط شیخ نبهان اول به همان شیوه قدیم و با استفاده از سنگ هایی که از منطقه صخیریه تهیه شده بود برای ساخت آن به کار گرفته شد حتی اشاره به استفاده مجدد برخی از سنگ ها و مصالح قدیمی موجود در این خرابه ها نیز شده است .

از این روی با توجه کلیه ادله های نقلی، منطقی و تحقیقات میدانی و بررسی های زمین شناسی فوق الذکر از موقعیت مسجد این نظریه را به شدت استخوان دار تر می کند که مسجد شیخ نبهان اول، محتمل ترین مکانی ست که می تواند مسجدالرضای مقصود ما در آن بنا شده باشد. از این روی امید آن می رود آستان قدس رضوی، حوزه های علمیه استان، موسسه های اسلامی، دفتر ولی فقیه استان و نمایندگان خبرگان رهبری و نهاد های اسلامی نسبت به این مسجد تاریخی توجه ویژه ای داشته باشند و با پشتیبانی های مالی و معنوی مانع از تخریب این اِلمان شاخص تاریخی در کلانشهر اهواز شوند .

لازم به ذکر است این مسجد می تواند به عنوان پایگاه و قدمگاه امام رضا (ع) و برادر خوانده مسجد الرضای تاریخی اهواز در این کلانشهر اعلام شود .

محمد نبهان ۲۹ نوامبر ۲۰۱۹

 

 

 

منابع و توضيحات :

۱- خبرگزاری فارس, عنوان مقاله “ناگفته‌هایی از تاریخ تشیع در اهواز” آیت الله محسن حیدری، انتشار در تاریخ ۲۲:۴۷؛ ۱۳۹۷/۲/۵

۲- بیانات در اجتماع بزرگ مردم اهواز ، ۱۳۷۵ وب سات دفتر حفظ و نشر آثار آیت الله العظمی خامنه ای

۳- رجال برقی، ص ۵۴.

۴- رجال برقی، ص ۵۵ و ۵۸.

۵- رجال شیخ طوسی، ص ۳۸۱.

۶- رجال شیخ، ص ۴۰۳ و ۴۱۷

۷- وسائل الشیعه ج۳ص۲۳۵ و الانتصار ج۵ ص ۲۱ و من لایحضره،بحار الانوار و..

۸- گزارش اختصاصی ایکنا از اولین مسجد اهواز؛ مسجد «شیخ نبهان»؛ پرچم‌دار عزای حسینی با قدمت ۳۰۰ سال در اهواز، کد خبر: ۳۷۳۹۳۸۸

نمایی از بالای مسجد شیخ نبهان اول، از سمت شمال، بالای تپه عامری به سمت جنوب و حرم مطهر علی ابن مهزیار اهوازی، آن چه که در این تصویر بسیار مشخص است عدم وجود اختلاف ارتفاع ما بین این دو نقطه است. اما هنگامی که ارتفاع مسجد را با حرم مطهر به قیاس می گذاریم در خواهیم یافت ارتفاع بلند حرم توانسته با ارتفاع کم مسجد شیخ نبهان اول بر روی تپه، در یک راستا قرار گیرد
درب اصلی ورودی مسجد شیخ نبهان اول در اواخر سال ۱۳۰۰ ه.ش به همراه دَرب شرقی آن بسته و تنها درب روبه روی رودخانه باز باقی ماند و تاکنون نیز به عنوان درب اصلی از آن استفاده می شود
نمایی از مرمت مسجد شیخ نبهان اول، بنای اصلی مسجد از سنگ می باشد اما سازمان میراث فرهنگی از نمای آجری برای مرمت داخلی بنا استفاده کرد، این امر سبب اعتراض های گسترده اهالی و فعالین فرهنگی اهواز شد که سازمان میراث فرهنگی متعهد شد پس از پایان کار به طور کلی گزارشی از وضعیت و تغییراتی که جهت ترمیم بنا صورت گرفته را به صورت مکتوب درج و در محل نصب کند.
نمای بیرونی مسجد شیخ نبهان اول که تا کنون مرمت نشده است و سازمان با تعلل فراوان مدت هاست دست از مرمت آن کشیده است به نظر می رسد اراده جدی از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی استان خوزستان جهت مرمت آن وجود ندارد
اشتراک گذاری:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *