راز گشایی از مهم ترین اِلمان هنری – تاریخی اهواز

سال هاست در شبکه های اجتماعی و نیز در برخی از رسانه های معتبر و محلی عکسی منتشر شده که به نام عکس هالیستر معروف شده است این عکس طبق محتوای منتشر شده در بین کاربران و رسانه ها، توسط هالیستر آلمانی و در سال ۱۸۷۱ در منطقه اهواز قدیم عامری اخذ شده است. به راستی عکاس حقیقی این اثر منحصر به فرد کیست ? و اما راز این عکس در چیست ?

قدیمی ترین عکس از اهواز، عکاس جان تامسون [۱]
با بررسی های انجام شده متوجه می شویم که تنها دو نفر با چنین نامی در ایران به کار عکاسی پرداختند .

ارنْست هولْتْسِر (۱۸۳۵ – ۱۹۱۱) مهندس آلمانی و از عکاسان پیشگام نیمهٔ دوم قرن نوزدهم میلادی بود. او در دوران حکومت ناصرالدین‌شاه قاجار به ایران آمد و حدود ۲۰ سال در اصفهان بود و عکس‌های ارزشمندی از این شهر و اطراف آن تهیه کرد.
او که در سال ۱۸۶۲ به استخدام دولت انگلیس درآمد، مأمور شد به اصفهان برود و مدیریت تلگرافخانهٔ این شهر را برعهده بگیرد. پس از پایان مأموریتش، با دوربینی عکاسی به اصفهان بازگشت و در ۱۸۷۰ با مریم حق‌نظر از ارمنیان ایران ازدواج کرد.
او میان سال‌های ۱۸۷۳ تا ۱۸۹۷ میلادی بیش از هزار عکس از ایران گرفت. بیشتر تصاویر او مربوط به اصفهان است ولی تعداد اندکی هم از تهران، قم، و کاشان هستند [۲]

با بررسی زندگی ایشان ، مسیرهای عکاسی و نیز تاریخ شروع عکاسی وی به جرأت می توان بر این نظریه پای فشرد و به قطعیت عکس مذکور را از آنِ وی ندانست، اما نفر بعد که با اسمی مشابه، یکی دیگر از گزینه های احتمالی بعدی می تواند باشد،
والتر میتل‌ هولتسر (۱۸۹۴ – ۱۹۳۷) پیشگام هوانوردی سوئیسی ست. او در زمینه‌های خلبانی، عکاسی، مسافرت، نویسندگی و نیز یکی از نخستین کارآفرینان صنعت هوانوردی کنشگری داشت.
میتل‌هولتسر در سال ۱۳۰۳ خورشیدی و آستانه سرنگونی سلطنت قاجاریه به ایران آمد. هولتسر از کرمانشاه به ایران وارد شد و با گذر از همدان و قزوین خویش را به تهران رساند. او همچنین به انزلی رفت و با گذر از قم، کاشان، اصفهان و شیراز به بوشهر رسید و در این راه، عکس‌های پرشماری گرفت؛ عکس‌هایی که داده‌های دست اولی از شیوه زیست ایرانیان در دهه‌های نخست سده بیستم، شهرهای ایران و بناهای تاریخی ایران واگویه می‌کنند.[۳]
با توجه به تاریخ ولادت و ورود ایشان به ایران و نیز مسیر هایی که وی از مناطق مختلف ایران عکس برداری کرده است این فرضیه که قدیمی ترین عکس شهر اهواز متعلق به وی نیز باشد کاملا غیر محتمل و مردود به نظر می رسد .

اما گزینه نهایی پس از بررسی های فروان نسبت به عکس مورد نظر این بود که این اثر ارزشمند کار عکاس معروف اسکاتلندی الاصل به نام جان تامسون است ( ۱۸۳۷ – ۱۹۲۱) او عکاس، جغرافیدان، مسافر و گردشگر معروف اسکاتلندی بود وی از نخستین عکاسانی بود که به خاور دور سفر کرد و مردم ، مناظر و آثار باستانی فرهنگ های شرقی را مستند ساخت. پس از بازگشت به خانه ، کارهای او در بین مردم شهر لندن باعث تقویت شهرت وی شد و به عنوان نمونه کلاسیک اسناد اجتماعی در نظر گرفته شد که پایه ای برای روزنامه نگاری عکاسی شد .
وی در ادامه یک  “عکاس پرتره”  از انجمن عالی  در “می فیر” شناخته شد  و در سال ۱۸۸۱ “وارانتینگ رویال” را بدست آورد.
وی در سفر های خود به قفقاز، ایران و ترکیه : از مسیر اهواز، بغداد، بصره، بندرعباس، بندر ناصری، بوشهر، دالکی، جزیره خارک، کازرون، مشهد مادر سلیمان، خرمشهر، پاسارگاد، پرسپولیس، شیراز، شوشتر، عکس های بسیار زیبایی را در سال ۱۸۹۱ به ثبت رسانده است که با دست نوشته های کوتاهی در زیر عکس ها به محتوای تصاویر پرداخته است.

در بررسی آثار وی در آرشیو گالری دیجیتال کتابخانه ای INHA ، در پاریس این اثر تاریخی بی نظیر وجود دارد. مصدر این تصویر در این مجموعه اسناد، به محل دقیق آن در اهواز اشاره دارد.
در نوشتار زیرین این عکس تاریخی، به دوره شیخ مزعل و حدود قلمروی وی اشاره شده است و مشخصا آن ها را بومیان اهواز می نامد.
با توجه به این که این تصویر در محل حقیقی آن در کنار خیابان ۴۰۰ ساله اهواز، شارع الشیوخ [۴] قرار دارد و تا کنون دست نخورده باقی مانده است می تواند به عنوان یکی از سمبل های هنری-تاریخی کلانشهر اهواز به شمار آید.

تصویر شیخ نبهان دوم و دو فرزندش
تصویر شیخ نبهان دوم در قدیمی ترین عکس اهواز از جان تامسون [۵]
تصویر شیخ نبهان دوم در عکس جان تامسون مربوط به سال ۱۸۹۱ میلادی

نکته جالب دیگر تصویری ست که مربوط به شیخ نبهان دوم و دو فرزندش می باشد [۶] که حوالی سی سال پس از عکس جان تامسون اخذ شده است، با استناد به این امر و مطابقت دادن آن با تصاویر اول این احتمال به شدت قوت می گیرد که نفر دوم از سمت راست شیخ نبهان دوم می باشد و به نظر می رسد نفر اول خیطان، شیخ نبهان دوم، عرمان، علی بیگ، علی باشا و آن پیرمرد حسون ابن شیخ مسلط و نوه هایش و نفر آخر نیز عثمان الحسون باشد .

منابع و توضیحات :

[۱] در آرشیو گالری دیجیتال کتابخانه ای INHA، پاریس عکس شماره ۴۷

[۲] «هزار جلوه زندگی عکس‌هایی از دوره قاجار». کتاب ماه و تاریخ جغرافیا (۹۴و۹۵): ۷۴. مرداد و شهریور ۱۳۸۴.

[۳]  «شبی با عکاس و هوانورد سوئیسی در ایران» (PDF). تارنمای عکاسی از ایران. دریافت‌شده در ۲۹ ژانویه ۲۰۱۸، روزنامه قانون – گروه فرهنگ و هنر ، مسعود لقمان
۱۳۹۲/۱۱/۱۹ – ۰۰:۴۹

[۴] کارون نیوز، شناسه خبر : ۱۳۲۶ | تاریخ انتشار : ۲۲ اسفند ۱۳۹۷

[۵] برش از عکس جان تامسون مربوط به اهواز، بزرگ نمایی و شفاف کردن آن با فیلتر sketch به وسیله اپلیکیشن photo Editor

[۶] تصویر شیخ نبهان دوم، در ارشیو خانوادگی این خانواده

– با کمال تشکر از همکاری افق قریشی دانش آموخته کارشناسی ارشد در رشته آموزش زبان انگلیسی از دانشگاه علوم و تحقیقات اهواز و مهندس بابک روشن روان

محمد نبهان، ۱۷ اکتبر ۲۰۱۹

اشتراک گذاری:

۲ دیدگاه برای “راز گشایی از مهم ترین اِلمان هنری – تاریخی اهواز”

  1. استدلال ضعیفی هست، از یک جهت می گید این آقا هزاران عکس از تمام ایران گرفته و از طرفی می گید این عکس نمی توان اثر این عکاس باشد چون بیشتر در اصفهان زندگی کرده!
    از یک طرفی معلوم هست هدف نویسنده چی بوده

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *