روان شناسی اجتماعی مثبت گرا، در خدمت بهزیستی جامعه

نویسنده: حکیم میاحی  روان شناس


مقدمه و تعریف

«همیشه مثبت فکر کن و قوی باش».

اینها عبارت هایی هستند که، ما در زندگی بارها چه از دوست و یا در کتاب های به اصطلاح انگیزشی، با آنها مواجه شده ایم. احتمالاً تصور می کنید، روان شناسی مثبت گرا هم همین است. اما ما در اینجا برای شما توضیح می دهیم که، این جملات در روان شناسی مثبت گرا نمی گنجند. اینکه «همیشه مثبت فکر کن و قوی باش» خوب است اما چگونه؟ آیا این جملات پایه و شالوده علمی دارند؟

روان شناسی مثبت گرا، عنوان رویکردی نو در روان شناسی است، که توسط مارتین اسلیگمن(۱) معرفی شد. بر مبنای این رویکرد، زندگی پر از مشکلات و رنج است، اما ما می توانیم از این مشکلات و رنج ها، معناهای موثر و سودمند بیافرینیم، که شرایط سخت را قابل تحمل سازد. خوش بینی(۲)، امید(۳)، تاب آوری(۴) و بهزیستی(۵)، چهار مولفه هایی هستند که همیشه در روان شناسی مثبت گرا تعریف و تبیین می شوند. خوش بینی، یک نوع سبکِ تببین پدیده ها و وقایع است؛ نگاهی واقع بینانه (لحظه حال)، خلاقانه به مشکلات و رنج ها می باشد.

اگر به کودکان نظری بیفکنیم، می بینیم رفتارهای آنها طوری است، انگار نه گذشته ای دارند و نه آینده ای قرار است اتفاق بیفتد، یعنی در لحظه حال و اکنون زندگی می کنند. از این نظر آنها خوش بین اند. زمانی که خوش بین هستیم، امید پدیدار می شود و با پدیدار شدن امید، بهزیستی روانی تجربه می شود. خوش بینی، تخیل نیست، چون تخیل ساخته ذهن است، خوش بینی یعنی در کنار مشکلات می توان جنبه های مثبت زندگی نظاره گر باشم.

مولفه دیگری وجود دارد که با خوش بینی ارتباط مستقیم دارد، به آن «تاب آوری» می گویند. تاب آوری یعنی داشتن انعطاف پذیری بیشتر و توانایی تطابق با مشکلات و رنج ها است. به عبارتی کسی که تاب آوری بالایی دارد، می تواند مشکلات و مصائب زندگی را بپذیرد و بجای دادن پاسخ آنی به مشکلات، صبورانه و با تامل اقدام می نماید.

اصطلاح دیگری در روان شناسی وجود دارد که به آن، هوش هیجانی(۶) گفته می شود. منظور از هوش هیجانی، شناخت و داشتن آگاهی نسبت به هیجانات و احساسات خودمان در لحظه حال و اکنون است. به عبارتی باید بدانید در حال حاضر چه احساسی دارید تجربه می کنید. مثلاً هم اکنون از خودتان بپرسید: «آیا من هم اکنون عصبی ام؟»، «آیا من در حال حاضر ترس دارم؟». توانایی شناخت احساسات، به شما کمک می کند، در شرایط بحرانی، بحران ها را به خوبی مدیریت کنید. همه ما در زندگی گاهی در شرایط بد قرار می گیریم، اما در چنین شرایطی برنده کسی است که بتواند، بر احساسات و هیجانات خود مسلط باشد.

روان شناسی مثبت گرا شامل دو بُعد است: یک بُعد فردی است که باعث خودسازی و خودشکوفایی فرد می شود و بُعد دیگر آن اجتماعی یا گروهی است، بنابراین از این نظر، روان شناسی مثبت گرا، برای همه جامعه، همانند واکسن پیشگیری از ابتلا به بیماری است.

 

کاربرد روان شناسی مثبت گرا

از آنجایی که در زمینه روان شناسیِ فردیِ مثبت گرا، مقالات و کُتب زیادی نگاشته شده است، در اینجا بیشتر به بُعد اجتماعی و گروهی آن نظر خواهیم داشت. باید اذعان کنیم، روان شناسی مثبت گرا در موارد متعددی می تواند مداخله کند، بنابراین در اینجا، تنها به چند کاربرد مهم آن اشاره خواهد شد.

۱-مداخله در بحران و بلایا

از سیل، حادثه هواپیما تا بیماری کرونا که جامعه ما را بحران زده کرده اند، اگر چه ما در کتب تاریخی و فیلم ها، چنین حوادثی را قبلاً دیده بودیم، اما این حوادث دیگر فرق دارد، چون واقعی هستند. طیف وسیعی از مردم در این وادی، دچار سردرگمی شده اند. نمی دانند قرار است بعد از این حوادث چه اتفاق دیگری بیفتد. حتی ممکن است برخی دچار اختلال روانی شده اند که خود نمی دانند. کسی که هم اکنون عزیزی در کنارش بوده و پس از یک ساعت خبر مرگ او، به گوشش می رسد، بنظر شما شوک برانگیز نیست؟ روان شناسی مثبت گرا قرار نیست با جملاتی مثل: «همه چیز درست میشود» و «درک می کنم»، آلام و دردهای مردم را تسکین دهد، بلکه با یک دستورالعمل علمی، قرار است به جامعه بحران دیده، یاری رسان باشد. به چنین رویکردی، مداخله در بحران گفته می شود.

۲-روان شناسی مثبت گرا در خدمت کادر نظامی (اعم ازنیروی ارتش، انتظامی، سپاه و…)

یک پادگان آموزشی را در نظر بگیرید. در این پادگان باز با شخصیت و فرهنگ های متفاوتی از سربازان مواجه می شویم. بعضی سربازان ممکن است خلُق افسرده و مضطرب داشته باشند، بعضی ممکن است تحمل شرایط آموزشی برای آنها دشوار است و… در مطالعه موردی نمونه ای از آموزشگاه سربازی در همدان، به منظور بررسی تاثیر درمان مثبت گرایی گروهی بر افسردگی و گرایش به خودکشی که توسط خلیلی، ابراهیمی و صاحبی (۱۳۹۶)، انجام شد، نتایج پژوهش نشان داد که درمان مثبت نگری موجب کاهش افسردگی سربازان می شود.

نه تنها سربازان، بلکه اعتقاد داریم، حتی کادر رسمی پادگان ها و مراکز آموزشی نظامی، یگان ها نیز، نیاز به دریافت مشاوره های دوره ای دارند.

۳-روان شناسی مثبت گرا در خدمت  نیروهای مداخله کننده در عملیات اطفاء حریق (آتشنشانی)

نیروهای مداخله کننده در عملیات اطفاء حریق، همواره گوش به زنگ و در حالت آماده باش اند. این افراد در عملیات اطفاء گاهی با چنان صحنه های دلخراشی مواجه می شوند، که ممکن است این صحنه ها برای مدت ماه ها و یا حتی سال ها در ذهن آنها نشخوار کند. حتی ممکن است بعضی از این افراد دچار اختلال روانی مثل استرس پس از سانحه(۷) شوند. بدین منظور دریافت خدمات مشاوره ای مثبت گرا، به صورت گروهی قبل و بعد از مواجه با چنین رخدادهایی، به منظور تقویت هوش هیجانی، افزایش تاب آوری و مدیریت هیجانی ضرورت دارد.

۴- روان شناسی مثبت گرا در خدمت کارکنان بیمارستان(اعم از پرسنل اورژانس، پرستاران و…)

روزانه پرسنل بیمارستان ها، با افراد زیاد، با فرهنگ و شخصیت های متفاوت مواجه می شوند و بدیهی است که هر کدام از این افراد مَنِش و شخصیت خاصی دارد. برخی مراجعه کنندگان ممکن است خُلق خشمگین یا عصبانی داشته باشند، بنابراین پرسنل بیمارستان، به منظور برقراری آرامش، نیاز است که با چنین افرادی رفتار خاص داشته باشند. یک روان شناس مثبت گرا در این خصوص می تواند به کارکنان بیمارستان، راه های تقویت هوش هیجانی و تاب آوری بیاموزد. به اعتقاد نگارنده، پرسنل هر بیمارستان، به منظور شکیبایی و مقابله با شرایط سخت و ناگوار، نیاز است که حداقل هفته ای دو بار، آموزش های لازم را از روان شناس مثبت گرا دریافت کنند.

۵-روان شناسی مثبت گرا در خدمت جامعه (نگاهی عام)

اگر من، شما، او خوش بین باشیم، تبدیل به یک جامعه خوش بین خواهیم شد. خوش بینی و بدبینی مسری هسنتد، یعنی شما ناخودآگاه ممکن است از کسی که با او ارتباط صمیمی دارید، تاثیر مثبت بگیرید. از قدیم گفتند: «کمال همنشین در من اثر کرد». تصور کنید، خانواده که یک نهاد اجتماعی است، اگر زن و شوهر خوش بین باشند، چقدر روی اعتماد بنفس، خودباوری فرزندان و در نهایت موفقیت آنها تاثیر مثبت خواهد داشت. اگر در یک مقیاس بزرگتر نظر کنیم، یعنی مجموعه ای از خانواده های خوش بین داشته باشیم، ما یک جامعه موفق خواهیم بود.

نتیجه گیری

برگردیم به ابتدای همین مقاله «همیشه مثبت فکر کن و قوی باش»

به نظر شما با توجه به توضیحات و کابردهای روان شناسی مثبت گرا، آیا قبول دارید که این جملات در علم روان شناسی مثبت گرا نمی گنجند؟ «همیشه مثبت فکر کن» آیا ممکن است؟ ما انسانها تفاوت های فردی داریم، بنابراین چیزی که برای یک شخص معنای مثبت می دهد، الزاماً برای دیگری چنین نیست. مثبت نگری این نیست که نگرش مان را به طبیعت و یا گل وگیاه معطوف کنیم -البته انجام دادن این چیزها بسیارخوب است- اما مراد از مثبت نگری، تجربه احساس خوب است، به شکلی که فرد احساس رشد و شکوفایی کند. «قوی باش» این نیز عبارتی است، که به شما نمی گوید چگونه قوی باشید. برای اکثر مردم، احتمالاً این عبارت به معنای بلند کردن یک چیز سنگین، مثل وزنه و یا دعوا و مشاجره کردن با برخی افراد که از آنها بدتان می آید، باشد! اما ما، قوی بودن را از دیدگاه علمی، بیشتر در تنظیم هیجانات و  تاب آوری (انعطاف پذیری) می دانیم. تنظیم هیجانات، منجر به مدیریت رفتاری(۸) و خود نظارتی(۹) شده، که در نهایت تعامل صحیح و اصیل را در لحظه حال و اکنون میسر می سازد. بدیهی است، تسلط و کنترل هیجانات، یک تجربه خوشایند است که موجب افزایش اعتماد بنفس و خوش بینی می شود.

 

با توجه به آنچه گفته شد، مثبت نگری، ضرورتی اجتناب ناپذیر و در تمام عرصه های زندگی کاربردی و نقش آفرین است. نقش مثبت نگری، افزایش تاب آوری، امیدواری، خوش بینی که همه این عوامل منجر به رشد فردی و اجتماعی می شوند. پیشنهاد می شود، متخصصان سلامت روان، با کاربست ها و پروتکل های علمی، بیشتر بر روی این مقوله تمرکز کنند.

 

۱-Seligman, M

۲-Optimism

۳-Hope

۴-Resilience

۵-Wellbeing

۶-Emotional intelligence

۷- Post traumatic stress disorder  (PTSD)

۸- Behavioural managament

۹- Self-monitoring

 

  • منبع:میاحی، حکیم.(۱۳۹۹). روان شناسی مثبت گرا در خدمت بهزیستی جامعه. گاهنامه فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، دانشکده علوم پزشکی آبادان، ۴(۹)، ۹-۱۰

 

هر گونه کپی‌برداری از این مطلب، با ذکر نام منبع و مؤلف آن بلامانع است. copyright©

اشتراک گذاری:

۵ دیدگاه برای “روان شناسی اجتماعی مثبت گرا، در خدمت بهزیستی جامعه”

  1. همکار گرامی آقای میاحی،بسیار عالی و آموزنده بود.به امید اینکه افراد جامعه همیشه قوی باشند و مثبت فکر کنند. و بتوانیم از خدمات روان شناسی مثبت گرا در حیطه های مختلف چه زمینه های خانوادگی،شغلی،سلامت و غیره نهایت استفاده را ببریم. مثبت اندیش باش تا کامروا شوی!

  2. مطالب مفیدی بود جواب سوالاتی که در ذهن داشتم ممنون از جناب آقای میاحی

  3. مختصر و مفید بود🌹

    آرامش عمیق وماندگار ،مهمترین تاثیر مثبت اندیشی و….مثبت اندیشی به ناخوداگاه زمینه اتفاقاهای خوب زندگی است .

  4. درود و خدا قوت دوست عزيز . واقعاً جامعه ما از يأس و نا اميدى دست و پنجه نرم ميكنن.مقاله خيلى خوبى بود. انشالله كه موفقيت هاى روز افزونى داشته باشيد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *