ضرورت راه اندازی اکو موزه کشتی های غرق شده در خرمشهر

مفهوم موزه:

موزه، بر اساس اساسنامه شورای بین المللی موزه ها، موزه موسسه ای اسـت دائمی که به منظور حفظ و بررسـی و گسـترش مجموعه های هنـری، تاریخـی، علمـی و فنـی غیـره از راههـای گوناگـون بـه ویـژه بـا نمایش آنها برای همگان در جهت بهره مندی و آموزش بر پا می شود. موزه یک نهاد سازماندهی شده ی غیر انتفاعی یا خصوصی است که برای دستیابی به اهداف ضروری آموزشی و زیبایی شناختی به وجود آمده و به دنبال محافظت، گردآوری و نمایش اشیای محسوس و قابل لمس (جاندار و غیر جاندار) می باشد.

موزه ها در جوامع بشری نقشی بدیع، ماندگار و آموزنده داشته و مروج بخشی از فرهنگ، هویت و اصالت آن جامعه میباشند. در واقع موزه ها از معدود مراکز حافظ میراث نسل گذشته و در حقیقت چراغ راهنمایی جهت آشنایی با زندگی گذشتگان هستند. هر یک از آثار موجود در موزه در عین بی زبانی به هزار زبان از هنر، فنون، تکنیک و روش زندگی نسلهای پیش از ما سخن می گویند. یکی از مهمترین وظایف یک موزه برقراری ارتباط فرهنگی و بصری بازدیدکننده با شیء به نمایش درآمده است. در حقیقت باید همان ارتباط و حسی را که بین خالق یک اثر و خود اثر وجود داشته با روشهایی متنوع به بازدیدکنندگان منتقل نمود. یک موزه ی موفق باید پیوسته با جامعه درارتباط باشد و زبان گویای رسالتی باشد که دنبال کرده است.

موزه ها بیش از هر چیز بازتابی از انسان و فعالیت های او، از محیط طبیعی، فرهنگی و اجتماعی هستند و در واقع گذرگاه هایی می باشند که میراث گذشتگان را برای آیندگان حفظ و معرفی می کنند. دیگر موزه ها فقط محل انبار آثار، اشیا و لوازم مادی گذشتگان در یک فضای بسته نیستند بلکه امروزه موزه های باز یا اکو موزه ها با نمایش آثار بصورت زنده و در مقیاس طبیعی باعث جذب مخاطبین بیشتر و متنوع تری شده اند.

طبقه بندی موزه ها:

مناسبترین روش برای طبقه بندی موزه ها بر اساس موضوع و محتوای موزه می باشد، زیرا ماهیت آثار و اندیشه های وابسته به آنهاست که اهداف و فعالیتهای موزه را تعیین می کند. بنابراین موزه ها را در سه دسته می توان طبقه بندی نمود:

  1. موزه های هنری
  2. موزه های تاریخی که شامل دونوع می شوند:
  3. موزه های باستانشناسی 
  4. موزه های مردمشناسی
  5. موزه های علمی که عبارتند از:
  • زمین شناسی
  • گیاه شناسی
  • علوم طبیعی
  • جانور شناسی
  • علوم و فنون

طبق نظر الاین گوریان (۲۰۰۶) موزه ها میتوانند پنج گرایش در فعالیتهای خود داشته باشند که این پنج نوع  موزه بیانگر گونه شناسی تحلیلی می باشد. موزه ها می توانند همزمان یک یا چند نوع از این گونه شناسی ها را در ماموریتها و هویت خود شامل شوند. گرایشهای متفاوت موزه ها، منجر به تجربه ها، یادگیری ها و تعهدات گوناگونی برای بازدید کنندگان می شود. این پنج گرایش عبارتند از:

  • موزه های شی محور
  • موزه های داستان محور
  • موزه های مشتری محور
  • موزه های اجتماع محور
  • موزه های ملی

انواع موزه به لحاظ شکل ظاهری:

–  موزه های مسقف
–  موزه های باز که به دو بخش تقسیم می شوند:

۱-  اکوموزه ها
۲-  سایت موزه ها

– موزه های سیار

  • معرفی اکوموزه

اکوموزه ها جهت بنمایش گذاشتن ویژگیهای تاریخی، فرهنگی، اجتماعی، زیست محیطی و سیاسی یک منطقه بدون هیچ واسطه ای. در واقع اکوموزه یک حرکت پویا می باشد که می تواند علاوه بر حفظ میراث گذشتگان باعث معرفی میراثی ملموث و ناملموسی شود که در حال نابودی یا کم رنگ شدن بوده و کمتر کسی به آنها توجه می کند. به عبارتی اكوموزه ها بدعتي نوپا در مبحث موزه شناسی هستند كه خواه و ناخواه به تدريج جای همه موزه های كلاسيك را خواهند گرفت. اكوموزه دربرگيرنده همه چيز هر زيست بـوم بوده و بيـانگر همـان ناحيه در همه اعصار و دوره های باستانی، تاريخی و معاصر آن میباشد.

در اکو موزه ها عرصه ی نمایش بر خلاف موزه های سنتی که در ساختمان بوده، قلمرو و سرزمین و محیط طبیعی و یا مصنوع است که گاها قلمرو آن محدود به مرزهای جغرافیایی هم نمی باشد.
این نوع موزه ها برخلاف موزه های سنتی و مسقف فقط به نمایش اشیا اختصاص ندارند بلکه می توانند جنبه های مختلف زندگی مردم، فعالیتها و خاطرات آنها را نیز به تصویر بکشند.

اکوموزه تعریف واحدی ندارد و برپایه امکانات، ویژگی‌ها و نیازهای فرهنگی- محیطی منطقه شکل می‌گیرد و به‌طورکلی سازمانی است که میراث، طبیعت، تاریخ، فرهنگ و صنعت را ارج می‌نهد و باعث حفظ و ارتقاء آن می‌شود.

پتانسیل راه اندازی اکو موزه کشتی های غرق شده در خرمشهر:

امروز برای همگان مشخص است که  مفهوم موزه از معنای صرف نگهداری آثار تاریخی و قدیمی فراتر رفته و راه اندازی موزه های خاص یکی از راهکارهای خلاقانه جذب توریسم و گردشگر در کشورهای توسعه یافته در این حوزه می باشد. به عبارتی یکی از جاذبه های گردشگری موجود در کشورهای مختلف دنیا، وجود موزه‌های متنوع است که در این میان می‌توان به موزه‌ی خودروهای قدیمی آلمان، موزه‌ی شعبده بازی مجارستان، موزه‌ی لوکوموتیو بلژیک، موزه‌ی هواپیماهای فرسوده لهستان، موزه سنگ های عجیب ژاپن و موزه‌ی قدیمی‌ترین وسایل شهربازی در یونان اشاره کرد. ذکر این نکته حائز اهمیت است که با توجه به اهمیت این موزه‌ها در جذب توریسم و به‌طبع آن رونق اقتصادی کشورهای مختلف، برای راه‌اندازی و جابجایی آثار حجیم به موزه‌ها اقدامات فنی ویژه و هزینه‌های بسیاری نموده‌اند. کشور ما نیز در طول سالیان گذشته اقدامات ارزنده‌ای برای راه اندازی موزه‌های خاص داشته است که موزه‌ی لوازم اداری، موزه‌ی ارتباطات، موزه‌ی صنعت برق، موزه خودروهای قدیمی ایران، موزه‌ی آموزش و پرورش و تعداد مشابه دیگری، از این قبیل می‌باشند.

بر اساس مطالعات صورت گرفته در محدوده‌ی منطقه‌ی آزاد اروند، پتانسیل های مختلفی جهت توسعه زیرساخت های گردشگری و راه اندازی موزه های مختلف وجود دارد که یکی از آنها ظرفیت راه اندازی موزه کشتی های غرق شده می باشد. کشتی‌های غرق شده‌ی مختلف در رودخانه‌ی اروند و خلیج فارس که گاها برخی از آنها سالیان طولانی زیر آب بوده اند و دارای داستانها و تاریخی پرفرازو نشیب هستند، قطعا در صورت نمایش، جاذبه ای منحصر بفرد برای منطقه و گردشگران خواهند بود.

لذا می‌توان با انتقال تعدادی از این کشتی‌ها به یک فضای روباز در کنار اروندرود امکان راه‌اندازی یکی از جاذبه‌های گردشگری ویژه‌ی منطقه تحت عنوان “اکوموزه‌ی کشتی های غرق شده” را با سناریو و دلیل غرق شدن، خاطرات خدمه کشتیها و مردم بومی و نیز کاربرد آنها، فراهم آورد. در واقع این موزه علاوه بر نمایش کشتیها میتواند به یک مکان خاطره یا مکان رویداد نیز تبدیل شود. زیرا کشتیهایی مغروق در رودخانه اروند و خلیج فارس، مربوط به دورانهای مختلفی بوده که با دلایلی گوناگون و خاطراتی متنوع اعم از جنگ، مخاطرات طبیعی، نقص فنی و …  در اعماق رودخانه و خلیج بگل نشسته اند.

 کشتی‌های غرق شده‌ی موجود در رودخانه‌ی اروندرود و خلیج فارس با ظاهری فرسوده اما زیبا از جمله وجود سطحی پوشیده از مرجان‌های دریایی، آسیب‌های ایجاد شده در اثر بمباران های زمان جنگ و قدمت آنها، می توانند به یکی جاذبه های ویژه‌ی گردشگری منطقه تبدیل شوند. این اکوموزه می تواند در فضایی باز در بخشی از رودخانه اروندرود، اروندصغیر و کارون بهمراه ساحل آنها با ایجاد زیرساختهایی از طریق جذب سرمایه گذار بخش خصوصی برپا شود. چنین جاذبه هایی علاوه بر جذب توریست ملی و بین المللی باعث رونق اقتصادی منطقه و ایجاد اشتغال پایدار برای جامعه بومی می شوند.

اکوموزه وسیله ای است جهت بنمایش گذاشتن ویژگیهای تاریخی، فرهنگی، اجتماعی، زیست محیطی و سیاسی یک منطقه بدون هیچ واسطه ای. در واقع اکوموزه یک حرکت پویا می باشد که می تواند علاوه بر حفظ میراث گذشتگان باعث معرفی میراثی ملموث و ناملموسی شود که در حال نابودی یا کم رنگ شدن بوده و کمتر کسی به انها توجه می کند.

معرفی نمونه‌های مشابه:

  • موزه کشتی های غرق شده در استانبول ترکیه

موزه کشتی های غرق شده استانبول ترکیه بزرگترین موزه کشتی غرق شده در تمام دنیا می باشد. این موزه زمانی کشف شد که دانشمندان در حال تحقیق و مطالعه در مورد مارمارای بودند. مارمارای یک تونل زیر زمنی در تنگه بسفر شهر استانبول ترکیه است که آسیا و اروپا را به هم متصل می کند. در این تونل کنده کاری های تاریخی و آثاری که مربوط به ۱۳ هزار سال پیش می باشد هم دیده شد که مححققان و پژوهشگران را حیرت زده کرد. دانشمندان توانستند ۳۶ کشتی غرق شده را کشف کنند و با مطالعاتی که روی آن ها انجام دادند توانستند درختانی را که برای ساخت کشتی از آن استفاده شده را شناسایی و همچنین نحوه ساخت کشتی ها را دریابند. مسافران تور ترکیه اگر از این موزه بی نظیر دیدن کنند , می توانند بزرگترین کلکسیون کشتی های جهان را که به دوره بیزانس بر میگردد ببینند. هم چنین می توانند یکی از بزرگترین و قدیمی ترین بنادر را نیز بازدید کرده و لذت ببرند. در این موزه ۳۶ کشتی تجاری و ۶ کشتی پارویی طوفانی (کادیرگا) نیز وجود دارد.

دو کشتی عرق شده و بگل نشسته در دریای سرخ:
یک کشتی باری و یک کشتی ماهیگیری که به موزه کشتی های غرق شده در استانبول ترکیه منتقل شده اند
  • اکوموزه اسكانسن در استکهلم

 از نخستین نمونه موزه های فضای باز است كه در سـال ۱۸۹۱م. در اسـتكهلم و بـا هدف حفاظت از فرهنگ سنتي، بازگشايي شده است. «اينجا حفاظت تنها محدود به حفاظت فيزيكـي از بناهـا نمی شد، بلكه اخلاقيات و آداب و رسوم نيز حفاظت ميگشت و در معـرض ديـد عمـوم قـرار مـی گرفـت».

براساس ديدگاه تعدادی از صاحبنظران همچون مارك مور، ده سال قبل از موزه اسكانسن، كلكسيون پادشاه اسكار دوم در اسلو وجـود داشـته اسـت. وی در ايـن بـاره نـروژ را به عنوان «مكان برتر تكوين موزه در فضای باز» می داند. اين موزه ها علاوه بر نمایش فرهنگ روستايی و شهری و حفاظت از آن در کنار تاکید بر جنبه آموزشی و فنی، بر جنبه های مردم شناسی نيز تأكيد دارند.

  • اكوموزه كاناپا در ایتالیا

اين اكوموزه براساس پيشينه تاريخی صنعت طنابسازی در جنوب منطقه تورين شكل گرفت. بـا توجه به اينكه در قرن نوزدهم ۸۷ كارخانة طنابسازي در اين منطقه وجود داشته است، مؤسسه تـاريخ سنت برناردو با اقدامات رسانه ای گسترده در سال ۱۹۹۷م. ، توانست داوطلبان و حاميان خصوصی وسـيع و نيز حمايت شهرداری را برای گسترش توريسم فرهنگی به سوی خود جلب كند. اين اكوموزه به منظور ارتقای توليد و صنعت گردشگری كشاورزی محلی و نيـز مـصرف غـذايی بـه صـورت Food Slow موزه های محلی استفاده كرد. اكوموزه كاناپا با هدف اوليه و اصلی حفظ خاطرات صنعتی زنده و ارزشمند توانست مفهوم و سندی از شهرت و سربلندی گذشته را در تاريخ صنعتی به نمايش گذارد.

  • موزه واسا در سوئد

موزه واسا در واقع یک کشتی جنگی غرق شده می باشد. این کشتی یکی از کشتی های جنگی بود که در قرن هفدهم میلادی برای سفری از به حرکت در آمد اما به دلیل بادی شدید به یک طرف کج شد و به عمق دریا فرو رفت. سالها پیش یعنی در سال ۱۶۲۸ میلادی تعدادی از کشتی های جنگی از بندر استکهلم سفر خود را آغاز کردند که بزرگترین آنها کشتی واسا که به نام خاندان سلطنتی آن زمان نامگذاری شده بود ؛ این کشتی بزرگ و زیبا بعد از حرکت به سمت دهانه بندر به علت وزش بادی شدید به یک طرف منحرف شد و آب از درگاه های آن به داخل کشتی ورود پیدا کرد و به عمق دریا فرو رفت و بیش از ۳۰۰ سال بعد کشف شد و در کمال ناباوری مشاهده شد که بیش از ۹۵% اجزای کشتی بدون تغییر و سالم مانده است. امروزه موزه واسا یکی از پر بازدید ترین جاذبه های فرهنگی کشور سوئد می باشد.

Icom (International Museum Council) theme for World Museum Day in 2020:
Museums for Equality; Diversity and Inclusion

سجاد پاکگهر؛ کارشناسی ارشد مرمت و حفاظت آثار فرهنگی – تاریخی
نجلا درخشانی؛ کارشناسی ارشد مرمت و احیا بناها و بافتهای تاریخی

منابع مطالعاتی:

– اشرفی، مهناز (۱۳۸۹)، بررسي مقايسه ای مفهوم اكوموزه با موزه های سنتی، فصلنامه نامه معماری و شهرسازی، شماره چهار.
– حبیبی زاد، زهرا. (۱۳۸۹)، اکوموزه‌ها ان سان و بوم، انتشارات ایرانشناسی. 
– كريمي، اصغر (۱۳۷۴)، اكوموزه، موزه انسان و بوم، نشرية موزه ها، تهران، سازمان ميراث فرهنگي.
– محمدیان، محمود و عسگری ده آبادی، حمیدرضا. (۱۳۹۲)، بازاریابی موزه استراتژیها و تکنیکها، انتشارات مهربان.
– نفیسی، نوشین دخت. (۱۳۹۷)، موزه داری، انتشارات سمت.

– Laenen Marc. (1993), article «Les Musées de plein air. Un futur pour un passé », dans Vernacular Architecture, International Scientific Committee on Vernacular Architecture, Colombo: ICOMOS.
– Maure Marc (2002) Article « A la recherche de l’ecomusee : La connection Scandinave », dans L’Ecomusee : Reve ou Realite, par Francois Mairesse & Co, Presses Universite de Lyon, Lyon, pp.184-196.

اشتراک گذاری:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *