مسجد شیخ نبهان (اول)؛ قدیمی ترین بنای تاریخی کلانشهر اهواز

مسجد شیخ نبهان (اول) در ساحل شرقی رودخانه کارون بر بلند ترین نقطه شهر اهواز قدیم بر روی تپه های عامری واقع شده است. آن چه در تاریخ شفاهی منطقه و به نقل از خانواده بیت نبهان مذکور است، شیخ نبهان اول پس از ورود به شهر اهواز یک قلعه ، کاروانسرا (۱) و یک عمارت مجلل بنا می کند، (۲) که در این بین بنای مُشرف بر رودخانه را به مسجد مبدل کردند.
طبق روایت های متولدین ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۴ از خانواده بیت نبهان و اهالی اهواز قدیم نسبت به شیوه ساخت و موقعیت ساخت بنای مسجد شیخ نبهان اول، نقل شده است که این سازه تاریخی بر روی خرابه هایی بنا شده بود که توسط شیخ نبهان اول به همان شیوه قدیم و با استفاده از سنگ هایی که از منطقه صخیریه تهیه شده بود برای ساخت آن به کار گرفته شد، حتی اشاره به استفاده مجدد برخی از سنگ ها و مصالح قدیمی موجود در این خرابه ها نیز شده است .(۳)
این مسجد که در حال حاضر جزء قدیمی ترین سازه های ارزشمند تاریخی – اسلامی کلانشهر اهواز بر شمرده می شود، در گذر زمان توسط نوادگان شیخ نبهان اول در چندین مرحله مرمت شد و پس از آن نیز سال هاست که مرمت مسجد شیخ نبهان (اول) و دیگر بناهای تاریخی در دستور کار میراث فرهنگی استان خوزستان قرار گرفت.(۴) اما تاکنون این پروژه به اتمام نرسیده ومورد بهره برداری قرار نگرفته است.

مرمت و تجدید بنای مسجد

آخرین بار پس از شیخ نبهان دوم الحسون (۵) که در اواخر عمر خود مسجد را مرمت کرد، نوه ایشان حاج احمد عامری در سال 1330 مسجد شیخ نبهان اول را دوباره ترمیم می نماید چرا که ضلع غربی این مسجد که مشرف به رودخانه کارون است کمی دچار نشست و تخریب می شود ، سپس در کنار مسجد شیخ نبهان اول و چسبیده به آن حسینه ای با نام خود بنا می کند.

مجددا ایشان پس از سیل سال 1347 (6) برای آخرین بار مسجد شیخ نبهان اول را مرمت نموده و تا زمان حیات شان متولی مسجد و حسینه ماندند.

خانواده شیخ نبهان اول و نوادگان وی از محبان اهل بیت پیامبر بوده اند به طوری که می بینم حسون المسلط (پدر شیخ نبهان دوم ) نام چهار فرزند خود را پس از نبهان دوم که هم نام شیخ نبهان اول است ، ” علی ” می گذارد ، علی بیگ ، علی باشا ، حی علی و علوان (۷) و آنان نیز نام فرزندان خود را به دلیل محبت فراوان نسبت به اهل بیت پیامبر ، مجددا (ملا) عباس ، (ملا) عبدالرضا (۸) ، علی (خان) و صفر (۹) و .. نام گذاری کردند .

خطیبان مسجد شیخ نبهان اول در گذر تاریخ

ازخطیبان و امام جماعت های این مسجد تاریخی اطلاعات مختصری بر جای مانده است که تقریبا از حدود سال 1280 به بعد به ترتیب زیر می باشد

۱- مله معتوق وائلی ( معاصر با شیخ نبهان دوم )

۲- مله نعمه المیاحی

۳- سید راضی القُرشی

۴- شیخ محمد حسین وائلی

۵- سید حمزه الحسینی

۶- مله حسن قیم

۷- سید حمید مشعشعی

۸- سید احمد الحسینی ( هم اکنون ایشان امام جماعت و خطیب مسجد شیخ نبهان اول می باشند )

ویژگی های مسجد تاریخی شیخ نبهان اول

یکی از ویژگی های جالب مسجد شیخ نبهان اول ، بدون مناره بودن آن است ، مسجد شیخ نبهان اول در زمینی به مساحت 309/37 متر مربع، طول ۲۱/۱ متر، عرض ۵/۳۲ متر ارتفاع ۶/۱۵ متر ساخته شده است و ۱۶ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. در بنای مسجد عامری از گل رس و آهک استفاده شده است. در شبستان ۶ گنبد وجود دارد. پلان این مکان به شیوه مساجد شبستانه “صدر اسلام” است و در آن اثری از گنبدخانه دیده نمی شود.

محراب قوس جناقی و شبستان ۳ ورودی داردکه برای پوشش آن‌ها از تیرهایی با چوب ساج استفاده شده است. نازک کاری داخل بنا دوباره سازی شده و تا ارتفاع یک متر و ۲۰ سانتی‌متر از کف سنگ« ازاره »کار شده است.

همچنین حدود ۵۰ تا ۶۰ سال قبل کف مسجد با موزاییک فرش شده، اما اسکلت کلی بنا سالم مانده است. سقف مسجد از نکات برجسته بناست به خصوص ستونهای آن که به زیبایی و استواری تمام بنا شده و با ریزه کاری های مناسبی در بدنه دیده می شود. مسجد شیخ نبهان اول در تاریخ ۱۷ بهمن ۸۹ به شماره 30268 در فهرست آثار تاریخی ایران ثبت شد.

منابع و توضیحات:

۱- کاروانسراها در واقع همان مضیف های عربی بسیار مجلل و بزرگ جهت اقامت مسافرین و میهمانان از سرزمین های دور و نزدیک است .

۲- بخش هایی از قلعه ، کاروان سرا ( مضیف بزرگ ) سالم باقی مانده اند اما سایه تخریب بر آسمان این ابنیه های ارزشمند چیره شده است، مسجد شیخ نبهان اول نیز تا حدودی از وضعیت بهتری برخوردار است.

۳- از مقاله رازگشایی از موقعیت جغرافیایی مسجد الرضای تاریخی اهواز- مجله الکترونیکی شط پرس ، تاریخ انتشار : ۲۲ دسامبر ۲۰۱۹ – ۱۸:۰۵، شناسه ۱۵۷۳

۴- تابناک خوزستان، کد خبر:۵۹۱۴۵۵تاریخ انتشار:۲۷ فروردين ۱۳۹۷ – ۱۳:۰۴۱۶ April 

۵- شیخ نبهان دوم از نوادگان شیخ نبهان اول می باشد ، پژوهشگران و نویسندگان داخلی و خارجی که به اهواز آمده و آشنایی با اوضاع سیاسی اقتصادی ، اجتماعی و جغرافیایی این خطه را خواستار بودند با شیخ نبهان دوم مصاحبه و مکاتبه داشتند. احمد کسروی و نجم الملک در سفرنامه خوزستان، خانم فرانسوی دیولافوآ در سفرنامه دیولافوآ از آن جمله اند.

۶- سایت تحلیلی خبری عصر ایران ، کد خبر ۳۷۹۲۵۰

تاریخ انتشار: ۱۱:۳۵ – ۰۹ بهمن ۱۳۹۳ – ۲۹ January 2015

۷- این نام نیز از مشتقات اسم علی و بر وزن فعلان است.

۸- ملا عباس و ملا عبدالرضا از فرزندان علی بیگ هستند که از سواد خواندن و نوشتن مکتبی و حوزوی برخوردار بودند ، منقول است ، در آن زمان بخشی از تحصیلات خود را در کشور عثمانی ( عراق امروزی ) گذرانده بودند .

۹- علی خان و صفر از فرزندان “حی علی” هستند .

مرمت ضلع غربی مسجد شیخ نبهان اول که توسط حاج احمد عامری صورت گرفت


این تصویر وجود ارتباطات پیوسته وتنگاتنگ میان برخی شخصیتهای برجسته ی دینی اهواز قدیم همانند ملاعبدالرضا علی بیگ را به خوبی نشان می دهد .  
در میان دست نوشته های بجا مانده از ملا عبدالرضا علی بیگ ، حواشی و یادداشتهای امضا شده ی علمای عظام نجف اشرف در هامش آن نسخه های خطی ، در آن دوره کاملا مشهود بوده و بیانگر اهمیت علوم فقه و معارف اهل بیت نزد خانواده آل نبهان در آن دوره می باشد.

مسجد شیخ نبهان (اول) قدیمی ترین مسجد اهواز متعلق به قرن ۱۱ ه.ق

نمایه پشت بام مسجد شیخ نبهان اول، از سمت شمال به سمت جنوب، حرم مطهر علی ابن مهزیار اهوازی
اشتراک گذاری:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *