در رویای نخبه سالاریِ غیرآریستوکراتیک

مشخصه ی نظام های اشرافیِ پیشین، انحصار قدرت و مناصب حکومتی به قشر اشراف یا به اصطلاح به نخبگان اشرافی بود که آن ها را نخبگان حکومتی نیز می گفتند. نظام نخبه سالاری اشرافی یا نظام آریستوکراتیک، از آن جهت که انتصابات برحسب ثروت موروثی، لقب خانوادگی و سایر روابط این چنینی، انجام می گرفت، بسیار مورد انتقاد و اکراه بود. چرا که قدرت، حکومت و مشارکت در مسائل کشوری، به گروه ویژه ای منحصر شده بود و از شرکت دادن افراد سایر طبقات جلوگیری می شد.

بعدها، در پی روند تکامل و دگرگونی جوامع، ملت ها خواستار تغییر نظام های حکومتی و سهم مشارکت در اداره کشور و ایجاد فرصت مساوی برای افراد سزاوار تمام طبقات جامعه شدند. و همانگونه که تالکوت پارسونز در نظریه جامعه دستخوش تکامل خود گفت: حرکت می بایست از نظام انتسابی به سوی نظام دستاوردی پیش رود و گزینش های سنتی و بدون تخصص جای خود را به نخبه گزینی و شایسته سالاری دهد.

نظام آریستوکراتیک، علی رغم انتسابی بودن، امتیازاتی نیز بر نظام های مدعی شایسته سالاری یا غیرآریستوکراتیک، داشت. نکته ای که باید مورد توجه قرار داد، این است که در زمان حیات نظام های اشرافی، آموزش همگانی وجود نداشت و بعبارتی دیگر، آموزش در انحصار طبقه اشراف بود. نه تنها آموزش برای تمام اعضای طبقه اشراف لازم و مؤکد بود بلکه افراد اشراف زاده بدون کسب مهارت، مورد سرزنش و گاهی طرد قرار می گرفتند. بنابراین، با آنکه افراد طبقات دیگر جامعه حق مشارکت نداشتند اما نخبگان حکومتی، شایستگی واقعی جهت زمامداری قدرت و حکومت را دارا بودند. حال، شایستگی واقعی و راستین، دقیقا حلقه گمشده و نامرئی نظام های مدعی شایسته سالاری می باشد.

با دگرگونی حکومت ها و نظام های قدرت در جهان، تکامل و پیشرفت جوامع، امتیاز آموزش، همگانی شد و این فرصت در اختیار تمام افراد یک جامعه قرار گرفت. در کنار آن، حکومت ها، مدعی نظام شایسته سالاری و نخبه پروری غیر اشرافی شدند و به زعم خود با نظام انتسابی بدرود گفتند. اما دیری نپایید که نخبگان حکومتیِ نظام های جدیدِ غیر اشرافی، نه تنها نخبه نبودند بلکه بدون تخصص به پست های حکومتی منصوب شدند.

نخبه کیست؟
تعریف نخبگان از نظر گی روشه: نخبگان اشخاص و گروه هایی هستند که در نتیجه قدرتی که به دست می آورند و تأثیری که بر جای می گذارند، یا بوسیله تصمیماتی که اتخاذ می کنند، یا بوسیله ایده ها، احساسات و هیجاناتی که بوجود می آورند، در کنش تاریخی جامعه‌ی خود موثر واقع می شوند.
در تعریفی دیگر از ویلفردو پاره تو، نخبه کسی است که ذاتاً دارای امتیازات هوشی، جسمی و روانی است که او را بر دیگران برتری می بخشد.
همانطور که از تعاریف برمی آید، گی روشه به تعریف نخبگان حکومتی پرداخته و پاره تو، نخبه را در معنای عام تعریف کرده است. این دو تعریف می توانند در راستای هم و بعنوان مکمل یکدیگر در جامعه صادق باشند. در جامعه ای که مقام نخبه با توانایی و شایستگی ملازم باشد، در این شرایط، نخبگان حکومتی افرادی هستند که بیش از همه افراد شایستگی حکومت را خواهند داشت. این جوامع را جوامع باز و با تحرک کامل اجتماعی می نامند. حال آنکه واقعیت اجتماعی از این دستاورد جلوگیری کرده و بدلیل انتصاب نخبگان بصورت انتسابی، آنان که عنوان نخبه را دارند با افرادی که شایسته هستند بسیار فاصله می گیرند. این عدم چرخش آزاد نخبگان بین طبقات اجتماعی و افراد شایسته، نوعی عدم تعادل و توازن را در جامعه سبب می شود که منجر به فساد نخبگان حاکم و انباشت نخبگان با کیفیت در طبقات پایین می شود.

امروزه، در اکثر قریب به اتفاقِ کشورهای جهان سوم، جوامع عقب مانده از پیشرفت نه تنها هنوز در نظام های انتسابی، درجا می زنند بلکه حتی انتصابات از روش اشرافی یا آریستوکراتیک نیز عقب مانده و تماماً بر پایه مناسبات و روابط انجام می گیرد بدون کوچکترین توجهی به شایستگی که در نظام های اشرافی مورد توجه قرار می گرفت. نظام آریستوکراتیک پیشین، بر پایه انتصاباتِ شایسته بود لیکن واگذاری مناصب در نظام های امروزی صرفاً انتسابی است و کاملاً به دور از شایسته سالاری.

در این نظام ها، از شرکت دادن افراد سایر طبقات ممانعت می شود اما با این تفاوت که پس از همگانی شدن آموزش، نخبه پروری از نظام طبقاتی پا فراتر نهاده و افراد شایسته، دیگر محصور به قشر و طبقه خاصی نیستند. امروزه، نخبه های نظام های به اصطلاح غیرآریستوکراتیک، در رویای انتصاب های شایسته سالاری و حرکت به سوی نظام دستاوردی، با نخبگان حکومتی غیرمتخصص دست و پنجه نرم می کنند.

آرنولد توئن بی، تاریخ نگار بریتانیایی، می گوید: رشد تمدن به نحوه عملکرد یک اقلیت خلاق بستگی دارد که به چالش های اجتماعی پیش آمده، پاسخ متناسبی می دهند و جامعه را نیز در جهت درست رهبری می کنند.

اشتراک گذاری:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *